Çinko Eksikliği

ÇOCUKLARDA ÇİNKO EKSİKLİĞİ

Biyolojik eser elementler içinde    olaÄŸanüstü özelliklere sahip olan çinko tüm hücrelerin büyüme ve replikasyonu için gerekli bir esansiyel elementtir. DoÄŸal olarak çok önemli proteinlerin yapısına girer, enzimlerin aktif bölglerinde görev alır, veya moleküler interaksiyonarda intraselüler proteinler için strüktürel bir destek vazifesi görür. Biyolojik membranların ve ion kanallarının stabilitesini,ve integritesini saÄŸlar, steroid hormonların reseptörlerinin fonksiyon ve yapısıda, enzimlerin katalitik bölgelerinde anahtar rolü oynar. Bu element aynı zamanda intrasellüler bir düzenleyicidir.   

İnsanda diyete bağlı çinko eksikliği ise, ilk defa 1963 yılında Dr. Prasad tarafından bildirilmiştir.( Prasad AS et al 1963 )

                Çinkonun insan saÄŸlığındaki    rolünün 1963 yılında belirlenmesinden sonra 1974 tarihinde Amerika Ulusal Akademisi Gıda ve Beslenme konseyi tarafından çinkonun insanlar için esansiyel olduÄŸu kabul edilmiÅŸtir. ( National Academy of Sciences ; 1974 ).

Nütrisyonel çinko eksikliği dünyanın her yerinde görülebilir. Mısır ve İrandan sonra Türkiye, Portekiz, Yugoslavya, gelişmekte olan ülkelerin çoğundan yapılan yayınlar özellikle marginal çinko eksikliğinin risk gurubunu oluşturan, okul öncesi çocuklar, hamileler ve yaşlılarda yaygın olduğunu göstermiştir . Çinli araştırıcılar, çocukların % 30 ‘unda çinko eksikliğine bağlı boy kısalığı saptamışlardır.

                Amerika ve Almanyada yapılan epidemiyolojik çalışmalar çinko eksikliÄŸinin latent formunun düşünülenin çok üstünde olduÄŸunu göstermiÅŸtir. Almanyada yapılan bir çalışmaya göre    1988-1996 yılları arasında eriÅŸkin popülasyonunda çinko alımının % 20 - 25 oranlarında azaldığı gösterilmiÅŸ ve Almanyada çinko alımının    marginal düzeyde olduÄŸu, latent çinko eksikliÄŸi oranının    gittikçe artacağı    ileri sürülmüştür. (Roth H P 1999 )

                Bu tip hafif çinko eksikliÄŸi, klinik olarak belirgin bir semptom vermediÄŸinden tanısı güçtür.Yapılan çalışmalar göstermiÅŸtir ki    suboptimal çinko alımı insanda ve hayvanda fizik    mental ve ayrıca üreme sistemlerinde bozukluklara neden olmaktadır

                Bir eriÅŸkinde, total çinko miktarı 2-3 g civarındadır.

 Tüm vücut çinkosunun yaklaşık %85 i iskelet kasında ve kemikte, %11’i deri ve karaciÄŸerde, geriye kalan %2-3 de diÄŸer dokularda bulunur.

 Dokularda dağılımı ise büyük farklık gösterir.En yüksek konsantrasyon retina, prostat, saç ve deridedir.

Ağır çinko eksikliğinde klinik semptomların hızlı bir şekilde ortaya çıkması çinko için vücutta , demirin aksine bir depo olmadığını gösterir.Labil havuz plazma ve karaciğerdir. Karaciğerdeki küçük çinko havuzu çinko eksikliği durumlarında spesifik rezerv olarak rol oynar.

 Vücut çinkosunun %85-95’ı daha geniÅŸ bir havuzda kitlenmiÅŸ durumdadır. Deri ve saçdaki çinko sistemik metabolizmaya hiçbir zaman katılmazken adele ve kemik çinkosu doku katabolizmasının arttığı durumlarda sistemik metabolizmaya katılabilir.(Aggett 1994).

                ÇİNKONUN BESÄ°NLERDE DAÄžILIMI

                Besinlerde çinko    konsantrasyonu çok geniÅŸ sınırlar içinde dağılmıştır. Özellikle deniz ürünleri, ve et çinko bakımından    zengin kaynaklardır. Hayvansal proteinlerin    biyoyararlığı da daha fazladır.

Bitkisel besinlerde ve hububatta, örneÄŸin mercimek, mısır, buÄŸdayda yüksek konsantrasyonda bulunan fosfat bileÅŸikleri ve fitatlar çinkoyu baÄŸlıyarak çinko    emilimini olumsuz yönde etkilerler.    Ä°nositol hexaphosphate ‘da fosfat grupları katyonlarla, (çinko gibi), insolübl , dayanıklı kompleksler yaparlar ,ve    gastrointestinal traktusda yüksek düzeyde fitaz aktivite olmadığı için fitata baÄŸlanan mineraller feçesle dışarıya atılırlar.

ÇİNKO EKSİKLİĞİ

Çinko eksikliÄŸinin, dünyada en sık görülen nedeni, bu elementin    diyette yetersiz    ve kullanılabirliÄŸinin az olmasıdır. Çiko eksikliÄŸine baÄŸlı büyüme geriliÄŸi, immün fonksiyonlarda bozulma    önce Mısır ve Ä°randan daha sonrada dünyanın pek çok ülkesinden bildirilmiÅŸtir. Anne sütündeki çinko düzeyi zaman içinde    azalacağından ek beslemeye geçilmeden uzun süre anne sütü ile beslenen bebeklerde çinko eksikliÄŸi riskinin arttıgı bilinmektedir.

                Laktasyon sırasında çinko gereksinimi, hamilelik boyunca, özellikle postpartum ilk haftalarda    gerekenden daha fazladır.    Bu nedenle kronik olarak diyetlerinde çinko eksik popülasyonda maternal çinko homeostasisi büyük önem taşır ve çinko suplemantasyonu gerekir. Büyümedeki önemi nedeni ile gebelik ve laktasyon dönemlerinde annelerin çinko yönünden yetersiz beslenmesi,fetal geliÅŸme geriliÄŸine,konjenital malformasyonlara neden olmaktadır.(Hambidge ve ark. 1983 ).

Ülkemizde beslenme yönünden risk grubunu oluşturan hamile ve emzikli kadınlarda yapılan geniş kapsamlı bir araştırmada Istanbul ve Kocaeli illerinde 10 sağlık merkezinden 130 hamile kadın (13-17 haftalık ) doğum sonrası dönemde de 3 ay süre ile izlenmiş, annelerin besinlerle çinko alım düzeyleri, kan çinko düzeyleri, anne sütü çinko düzeyleri tayin edilmiştir. (Açkurt ve ark. 1995 ). Annelere ait bulgularla bebeklerin büyüme , gelişmeleri arasındaki korelasyon araştırılmıştır. Özellikle gebeliğin ileri dönemlerindeki kadınlarda yetersizlik oranlarının yüksek olduğu gözlenmiştir. Besinlerle alınan günlük ortalama çinko düzeylerinin yetersiz kaldığı saptanmıştır. Hamile kadınlarda ortalama günlük çinko gereksiniminin ancak % 31 nin karşılanabildiği bulunmuştur.Çinko yetersizlik oranı hamileliğin ikinci dönemi olan 28-32 haftalarda %38.6 ile en yüksek düzeye ulaşmıştır.

                Çinko gıdaların hazırlanma , piÅŸirme ve depolanma süreçlerinde yüksek oranda korunabilen bir elementdir.PiÅŸirme iÅŸlemleri sırasında piÅŸirme suyu atılmadığı sürece kayıp söz konusu deÄŸildir.

                Okul öncesi çocuklar için diyette olması gereken ve önerilen çinko miktarı 10 mg / gündür. BilindiÄŸi gibi et ve balık ürünleri çinko içeriÄŸi açısından en iyi beslenme kaynaklarıdır. Okulöncesi yaÅŸ grubu çocuÄŸun diyetinde bu besinlerin fazla yer almadığı,ve bu nedenle günlük çinko alımlarının yeterli olmadığı gösterilmiÅŸtir.

Türkiyede, çocuklarda    yapılan bir çalışmada, 6 diyet örneÄŸinde çinko da dahil olmak üzere 13 element ölçümleri nükleer teknikle incelenmiÅŸ, çinko için    günde 5.4 mg alındığı saptanmıştır. Halbuki bu yaÅŸ için alınması gereken miktar 10 mg dır. (Aras NK,1992 ).

Diyetin protein içeriÄŸinin yüksek olması,çinko    biyoyararlığını artırmaktadır. Tahıl ürünleri ve bitkisel kaynaklı besinler ise içerdikleri fitat ve fitik aside baÄŸlı olarak çinko biyoyararlığını olumsuz yönde etkilerler. Okul öncesi çocukların diyetinde birinci sırayı bitkisel kaynaklı besinler,daha sonra süt ve süt ürünleri almakta, et ve et ürünleri ise diyette    son sırada bulunmaktadır.

                Anne sütü ile beslenen bebekte 5 aylığa kadar anne sütü ile aldığı çinko yeterlidir. BeÅŸ aydan sonra , eÄŸer ek gıdalara geçilmedi ise marginal düzeyde çinko eksikliÄŸi ortaya çıkmaya baÅŸlar.

         ÇİNKO EKSÄ°KLİĞİ    SEMPTOMLARI

Çinkonun büyüme ve geliÅŸme için esansiyel olduÄŸu, ve fonksiyonları açık bir ÅŸekilde belirlenmiÅŸtir.    Semptomların ÅŸiddeti eksikliÄŸin derecesi ile ilgilidir. Büyüme ve dokuların yenilenmesi    için gereksinme yüksek düzeyde ise    risk de o    derece büyük olur. Bir baÅŸka ÅŸekilde ifade etmek gerekirse , büyüme ve geliÅŸmenin hızlı olduÄŸu çocukluk dönemlerinde eksiklik belirtileri de daha çarpıcı ölçüdedir. Çinko alımı azalmış ise eksiklik belirtileri ortaya çıkar. Ancak semptomlar çok hafif de olabilir ve ancak dikkatli bir gözlemle ortaya çıkarılabilir. Hücresel immünitenin bozulması, nöropsikolojik fonksiyonlarda bozulma    gibi.

Çok ağır eksiklik durumlarına ise, dermatitis,infeksiyonlar ve konfüzyon görülebilir.

Gelişmekte olan ülkelerde , örneğin Vietnamda okul öncesi çocuklarda preventif olarak demir ve çinko suplementasyonu yapılmış, hemoglobin değerleri , kan çinko düzeyleri yükselmiş ve özellikle gelişme geriliği gösteren çocuklarda boy gelişmesi anlamlı düzeyde artmıştır. (Thu BD ve ark 1999).

ÇİNKO STATÜSÜNÜ GÖSTERMEĞE YÖNELİK PARAMETRELER

1- Dokuda çinko konsantrasyonu

                               kemikler

                               saçlar, tırnak

                               balans (denge) çalışmaları

                2- Vücut sıvılarında çinko konsantrasyonu

                               plasma

                               idrar

                3- Kan hücrelerinde çinko konsantrasyonu

                               eritrositler

                               trombositler

                               lökositler

                4- Eritrositlerin Zn 65 alımı

                5- Çinko metaloenzimlerinin aktivitesi

                6- Protein konsantrasyonu

                               metallothionein

                               thymulin

                               insulin, IGF 1

                               çinko baÄŸlama kapasitesi

                7- Çinko suplemantasyonuna cevap

                               serum çinkosu

                               alkalen posfatazın serum aktivitesi

                               eritrositler tarafından Zn 65 ın alımı

                                Serum ve plazmada çinko konsantrasyonları ve alkalin fosfataz birlikte çinko alımını deÄŸerlendirmede sıkça kullanılmaktadır. Daha önce de deÄŸinildiÄŸi üzere , bu parametreler , çeÅŸitli faktörlerin etkisinde kaldığı için , deÄŸerlendirmede bazı zorluklarla karşılaşılmaktadır. Bu problem çinko tedavisine laboratuar düzeyinde yanıtı deÄŸerlendirmekle çözülebilir. Ä°nsanda ve hayvanda ,kontrol ÅŸartları altında , çinko supplementasyonuna klınik ve biyokimyasal cevapların deÄŸerlendirilmesi    halen bir anahtar testi olarak kabul edilmektedir.

TERAPÖTÄ°K   AJAN OLARAK ÇİNKO

Çinko eksikliÄŸi ile ilgili    bilgilerimizin artması saÄŸlık açısından çinkonun büyüme ve geliÅŸmedeki rolünü daha iyi anlamamıza neden olmuÅŸtur.

Profilaktik ve /veya terapötik suplementasyon, çinko eksikliÄŸi    insidansını ve çinko eksikliÄŸi ile birlikte olan hastalıklarda prevalansı azaltacaktır.    Bu bakımdan hamile kadınlar ve genç vejeteryanlar daha dikkatli izlenmelidir.

Çinko eksikliği gösterenlerde fizyolojik dozda çinko kulllanılması oldukça yaygın hale gelmiştir. Buna karşın terapötik dozda çinko kullanılması sınırlı ölçüdedir.

Çinkonun büyümeyi hızlandırdığı birçok araştırmada gösterildikten sonra , okul öncesi çocuklarla,yenidoğan ve özellikle preterm bebeklere çinko supplemantasyonu yapılmağa başlandı. Gelişmekte olan ülkelerde eğer çocukların diyetlerinde absorbe edilebilen çinko miktarı azsa, gelişme geriliği belirginse, plasma çinkosu düşükse, veya her ikisi de mevcutsa çinko supplemantasyonuna zorunlu olarak gereksinim vardır. (Allen LH 1998 ).

Åžu husus açık olarak aydınlığa kavuÅŸmuÅŸtur ki , çinko supplemantasyonu, çinko statüsü    yeterli düzeyde olan bireylere ek bir fayda saÄŸlamaz. Ayrıca potansiyel olarak,vücutta diÄŸer elementlerin ortamdaki dengelerini bozarak zararlı bile olabilir.( Bhaskaram P,1995 )

Diğer taraftan, Nakamura , pratik açıdan şöyle bir öneride bulunuyor; endokrinolojik bir nedene bağlı olmayan boy kısalıklarında , serum çinko konsantrasyonları normal düzeyde olsa bile, çinko tolerans testi yapılamasa da çocuk en az 6 ay çinko tedavisine tabi tutulmalıdır. Çünkü bu çocuklar marginal düzeyde çinko eksikliği gösterebilir,ve çinko supplemantasyonu sonunda boyları uzar ( Nakamura 1993. )

Orak hücreli anemi olgularında 3-6 ay süre ile tedavi dozunda ( 150 mg / gün oral ) çinko kullanılması bakır eksikliÄŸine baÄŸlı nötropeniye neden olmaktadır. Bu etki oral bakır kullanımı ile düzeltilebilir. Bu gözlem Wilson hastalığında kan bakır düzeyini düşürmek için çinko tedavisi uygulanmaktadır.     

Çinko tedavisinin başlıca kullanıldığı yer nütrisyonel eksiklik durumlarıdır. Gelişmekte olan ülkelerde demir ve çinko eksikliği birlikte yaygın olarak görülmektedir. Hayvansal proteinler demir ve çinko için çok önemli kaynaklardır. Cereal proteinlerde bulunan fitatlar hem demirin hem de çinkonun emilimini inhibe eder. Bu nedenle diyetleri hububata dayalı ülkelerde her iki elementin eksikliği bir arada bulunur. Bu birlikteliğin en güzel örneği de geophagia ya bağlı olan sendromda görülmektedir.

GeliÅŸmekte olan ülkelerde,diarel hastalıklar, özellikle uzun sürenlerde geliÅŸme geriliÄŸi ve ölümlere neden olabilirler.    SaÄŸlıklı çocuklara sorun birkaç günde çözüldüğü halde , malnütrisyonlu, sellüler immünitesi bozulmuÅŸ çocuklarda daha uzun devam eder ve rekürrensler gösterir.

Acaba bu risk faktörleri ile çinko eksikliği arasında bir bağ var mı ?.

Diare, ağır çinko eksikliÄŸinin deÄŸiÅŸmez bulgularından biridir ve çinko suplementasyonuna da hızla cevap verir. Çinko eksikliÄŸi, geliÅŸme geriliÄŸi, boy kısalığı ile birlikte, immun fonksiyonların bozulmasına neden olur. Ayrıca    ishaller çinko kaybı ile çinko eksikliÄŸini daha da arttırır, özelikle de besinlerindeki çinko miktarları da sınırlı ise.

                  Çocuklarda, çinko tedavisinin ishal üzerindeki olumlu etkisinde olasılıklı mekanizma ,barsaklardan su ve elektrolit absorpsiyonunun düzelmesi ,ince barsak epitelyumunun regenerasyonu, fonksiyonunun düzelmesi enterosit brush –border enzimlerinin düzeylerinin yükselmesi immün mekanizmanın infeksiyonlara karşı koyacak düzeye gelmesi sayılabilir.

Çinko eksikliğinin düzeltilmesi ile çeşitli dokudaki hucreler de normal fonksiyonlarına kavuşarak,hastalıklarla savaşma imkanı elde etmiş olacaklardır.. ()

Kaynaklar

Açkurt ve ark. Ulusal Çinko Kongresi Eskişehir 1997

Aggett PJ. Zinc    Annale Nestle 1994; 52 94-106

Allen LH .Zinc and micronutrient supplements for children. American Journal of Clinical Nutrition vol 68, 495 S- 498 S 1998.

Aras N K, Mauerhofer E, et all. ( 1992 )    Trace Elements in the diets of Turkish Children Determined by Ä°NAA .    Transaction of the American Nuclear Society. June 7-12 vol 65

 Hambidge M et    al . Zinc, diarrhea, and pneumonia . J Pediatr 1999 ; 135 :661-4.

Prasad AS, Miale A,Farid Z, Schulert A, Sanstead HH. Zinc metabolism in patients with the syndrome of iron deficiency anemia , hypogonadism, and dwarfism. J Lab Clin Med. 1963; 61: 537-49

Roth HP and Kırchgessner M. Diagnosis of marginal    zinc nutrition in humans. Trace Elements and Electrolytes, 1999 vol 16 ( 2-11 ).

Ruz M, Cavan KR, Bettger WJ, Thomson L, Berry M, and Gibson RS. Development of    a dietary model for the study of mild zinc deficiency in humans and evaluation of some biochemical and functionel indices of zinc status. Am J Clin Nutr 1991; 53 : 12951303.     

Thu BD et al. Effect of daily and weekly micronutrient supplementation on micronutrient deficiencies and growth in young Vietname children. Am J Clin Nutr 1999 Jan ; 69 (1) : 80-6